ABD-İran Gerilimi: Tarihsel Çıkmazlar ve Süregelen Müzakere Süreçlerinin Geleceği

ABD-İran Geriliminin Tarihsel Arka Planı ve Yapısal Çıkmazlar

ABD ile İran arasındaki gerilim, 1979 İran İslam Devrimi’nden bu yana devam eden ve diplomatik çabalarla eş zamanlı sürdürülen karmaşık bir süreçtir. 2015 yılında iki ülke arasında imzalanan Kapsamlı Ortak Eylem Planı (KOEP) nükleer anlaşması, güvensizlik temelindeki sorunları tam olarak çözememiştir. Eski İran Dışişleri Bakanı Cevad Zarif’in ifadesiyle, bu anlaşma "ortak güvensizliğe" dayalı bir uzlaşma niteliğindedir.

Güvensizlik ve Güvenlik Doktrinlerinin Rolü

Son 47 yıldır devam eden krizlerin temelinde, tarafların benimsediği farklı güvenlik yaklaşımları yer almaktadır. İran’ın dini lideri Hamaney’in 2020 yılında yayımladığı belge, ABD’nin bölgeden uzaklaştırılmasını İran’ın resmi stratejisi olarak belirtmiştir. Bu durum sahada birçok askeri ve diplomatik çatışmaya yol açarken, yapılan anlaşmaların ilişkilerdeki fay hatlarını tamamen kapatmasına engel olmuştur.

ABD’nin Nükleer Hukuku ve Bölgesel Talepleri

ABD Başkanı Donald Trump, 2026 yılında yaptığı Kongre konuşmasında, İran’ın nükleer silaha erişiminin önlenmesini on yıllardır süren Amerikan politikasının temeli olarak tanımlamıştır. ABD ile İsrail, ayrıca İran’ın balistik füze programlarının durdurulmasını ve bölgedeki milis gruplarla ilişkilerin kesilmesini temel talepler arasında göstermiştir. Ancak İran, balistik füze programını asla müzakere edilemeyecek “kırmızı çizgi” olarak kabul etmektedir.

İran’ın Nükleer Programı ve Yerlileştirme Çabaları

İran, 2006’dan itibaren tamamen yerli kaynaklarla uranyum zenginleştirme kapasitesine ulaşarak nükleer yakıt döngüsünü tamamladığını açıklamıştır. ABD ve İsrail ise İran’ın nükleer amaçlarla uranyum zenginleştirdiği endişesiyle bu kapasitenin tamamen ortadan kaldırılmasını talep etmektedir. Bu durum, nükleer program konusunu diplomatik çıkmazların merkezine yerleştirmiştir.

Milis Politikası ve Bölgesel Güvenlik

İran’ın bölgedeki milis güçlere destek verme politikası, ülkenin bağımsızlığını koruma arayışı ve bölgedeki enerji kaynakları üzerinde dış müdahaleleri engelleme hedefi ile bağlantılıdır. Bu strateji, bölgesel güç dengelerinde önemli bir unsur olarak görünmektedir.

Son Dönem Müzakere Süreçleri ve Savaşın Etkileri

2000’li yıllardan itibaren ABD ve diğer Batı ülkeleri ile yürütülen müzakereler, temel çıkmazlar nedeniyle kalıcı çözüme ulaşamamıştır. 2015’te imzalanan KOEP, bu müzakerelerin şimdiye kadar en başarılı sonucu olsa da İran ve ABD parlamento organlarınca yeterince destek görmemiştir. 2018’de Trump’ın ABD’yi tek taraflı olarak KOEP’ten çekmesi, anlaşmayı pratikte etkisiz hale getirmiştir.

Müzakere Sürecinin Son Durumu

2026 başında Umman’ın başkenti Maskat’ta yeniden başlayan görüşmelerde, Trump yönetimi müzakerelerden özel taleplerle sonuç çıkarmaya çalışmıştır. Ancak bu süreç, İsrail ve ABD’nin bölgeye yönelik saldırıları ile İran’ın misillemeleri nedeniyle ciddi biçimde sarsılmıştır. ABD’nin hem müzakere masasında taleplerini gündemde tutması hem de askeri sevkiyatları artırması, savaşın devam etme ihtimalini güçlendirmektedir.

Savaşın Bölgesel Sonuçları ve Uzun Vadeli Çözüm Arayışları

Bir aydan uzun süredir devam eden savaş, taraflar arasındaki temel çıkmazları çözmemiş, hatta ek sorunlara yol açmıştır. Hürmüz Boğazı gibi stratejik bölgelerde yeni gerilimler doğarken, savaşın sonu olarak müzakerelerin yeniden başlaması beklenmektedir. Uranyum zenginleştirme konusu, gelecekte yapılacak görüşmelerin en önemli gündem maddesi olacaktır. KOEP benzeri anlaşmalar çerçevesinde İran’ın sınırlı uranyum zenginleştirme hakkının korunması ve nükleer silah üretmeyeceğine dair denetim mekanizmalarının kurulması, uzun vadeli çözüm için kritik görülmektedir.