İran’da Hamaney’in Ölümü Sonrası Rejimde Yeni Dönem: Güç Dengeleri ve Liderlik Modeli Nasıl Değişecek?

İran’da Hamaney’in Ölümü Rejim İçinde Tarihi Bir Dönüm Noktası

Ayetullah Ali Hamaney, yaklaşık 37 yıl boyunca İran İslam Cumhuriyeti’nin siyasal yapısında merkezi bir figür olarak yer aldı. Ölümü, yalnızca anayasal yetkilerini değil, aynı zamanda kurumsal ve siyasi aktörler arasında dengeyi sağlayan kritik bir liderin kaybı anlamına geliyor. Bu durum, ilk etapta İran’daki güç boşluğu ve rejim çözülmesi ihtimali konusunda endişeler doğurdu.

Geçiş Mekanizması ve Sistemin Kurumsal Dayanıklılığı

İran yönetimi, ani bir çöküş yerine anayasanın 111. maddesi uyarınca hızlı biçimde harekete geçerek, Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan, Yargı Erki Başkanı Gulam Hüseyin Muhsini Ejei ve Uzmanlar Meclisi üyesi Ayetullah Ali Rıza Arafi’den oluşan üçlü Geçici Rehberlik Konseyi’ni oluşturdu. Bu gelişme, rejimin kriz senaryolarına kurumsal bir hazırlık içinde olduğunu göstermektedir. İran İslam Cumhuriyeti, güçlü bir tek adam rejiminden ziyade, ruhani otorite, güvenlik bürokrasisi, Devrim Muhafızları, anayasal kurumlar ve ekonomik vakıf yapılarını kapsayan çok paydaşlı bir güç yapısına sahiptir.

Savaş ve Kriz Koşullarında Elit Konsolidasyonu

Haziran 2025’teki İran-İsrail çatışması gibi krizler, sistemin dayanıklılığını ortaya koydu; kritik askeri liderlerin hedef alınmasına rağmen İran kısa sürede askeri faaliyetlerini sürdürebildi. Hamaney’in ölümünün ardından yaşanan liderlik boşluğu da rejimin çözülmesine yol açmadı; aksine, elitler arasındaki geçici uyum ve güvenlik merkezli karar alma mekanizmaları güç kazandı. Mevcut dış askeri baskılar, rejim içi rekabetin geri plana itilmesine ve kriz koşullarına uygun geçici bir denge arayışına yol açmaktadır.

Orta ve Uzun Vadede Belirsizlikler ve Yapısal Dönüşüm

Hamaney’in ortadan kalkması, farklı ideolojik ve kurumsal güçler arasındaki dengeyi sağlamada önemli bir boşluk oluşturmuştur. Rehberlik makamının yeni seçimi, sadece anayasal bir prosedür olmaktan çıkarak, savaş koşullarında karmaşık bir elit uzlaşma sürecine dönüşmektedir. Dolayısıyla İran, kısa vadede bir rejim krizi yaşamasa bile orta ve uzun vadede önemli yapısal değişimlerle karşı karşıya kalacaktır. Ekonomik ve dış politika alanlarındaki baskılar, bastırılmış rekabetlerin yeniden yüzeye çıkmasına yol açabilir.

Yeni Rehberlik Modelinde Aday Profilleri ve Güç Dengeleri

Gelecek rehberlik makamında güçlü kişisel otoriteden ziyade, mevcut güç merkezleriyle uyumlu, sistem içi bir uzlaşmanın ön planda olması beklenmektedir. Ayetullah Ali Rıza Arafi, hem muhafazakar hem pragmatik çevreler tarafından kabul gören ve siyasetin dışındaki yapısıyla önemli bir aday olarak ön plana çıkmaktadır. Yargı Erki Başkanı Muhsini Ejei ise özellikle güvenlik elitleri tarafından tercih edilebilir ancak toplumsal meşruiyeti sınırlı kalabilir. Ayrıca Hamaney’in oğlu Mücteba Hamaney, sistem içinde belirli bir etkiye sahip olsa da doğrudan halefiyet rejim açısından hassas bir konudur.

Rehberlik Seçiminde Geniş Bir Konsensüs Arayışı

Rehberlik tartışmaları sadece din adamları ile sınırlı kalmayıp, Ali Laricani gibi deneyimli siyasi figürler ve Hasan Ruhani gibi pragmatik isimlerin de etkisi altında şekillenmektedir. Gerçek kararın Uzmanlar Meclisi'nin yanı sıra güvenlik kurumları, ruhani elitler ve siyasi ağlar arasında oluşacak geniş bir konsensüsle alınacağı öngörülmektedir. Günümüzde Devrim Muhafızları ordusunun siyasetteki ağırlığı, 1989 Ruhullah Humeyni sonrası dönemdeki ruhani elit ağırlıklı yapıya kıyasla çok daha baskındır.

Hamaney Sonrası Dönemde Liderlik Yapısının Yeniden Tanımlanması

İran’da Hamaney sonrası liderlik, sistemde tek bir merkeze sahip olmaktan çok, güvenlik ve yerleşik güç yapıları arasında kolektif bir yönetişim biçimi kazanacaktır. Bu durum, Rehberlik makamının doğrudan sistem üzerindeki yönlendirici etkisini azaltarak, karar alma süreçlerinin kurumsal aktörler arasında daha geniş paylaşılmasına zemin hazırlayabilir. Dolayısıyla mevcut değişim, bir kırılma ve sonrasında bir yeniden yapılanmayı beraberinde getiren kriz koşullarına uyum sağlama dönemidir.