İran'da Savaşın Uzaması Toplumsal ve Ekonomik İstikrarı Nasıl Etkileyecek?

İran'da Savaşın Uzamasının Toplumsal Yansımaları

ABD ve İsrail tarafından İran'a gerçekleştirilen hava harekatının üzerinden iki aydan fazla bir süre geçmesiyle birlikte, savaşın İran toplumuna etkileri karmaşık bir hal almaya başladı. Kamuoyunda savaşın uzamasının ya rejimin hızlı çöküşüne ya da kalıcı bir meşruiyet zemini oluşturmasına neden olacağına dair iki temel varsayım mevcut olsa da, sahadaki gelişmeler bu görüşleri zaman açısından desteklememektedir.

İran’da savaş sürecinde hükümet, ekonomi ve halk arasında kurulan üçgen, ne hızlı bir çöküşü ne de sağlam bir istikrarı göstermektedir. Asıl sorgulanması gereken konu, bu sürecin yol açacağı gecikmeli istikrarsızlığın hangi aşamalardan ve eşiklerden geçeceğidir.

Savaşın İlk Evresindeki Birlik Söylemi ve Refleksler

Savaşın başlangıcında ortaya çıkan kenetlenme, dış tehdit karşısında İran’ın geçmiş savaş deneyimleriyle uyumlu, doğal bir refleks olarak değerlendirilmektedir. Ancak bu beraberliğin ne kadar sürdürülebileceği, ABD’nin altyapıya yönelik yıkım tehditleri gerçekleştiğinde ortaya çıkacak ekonomik kuşatmanın toplumsal yüzeyde oluşturacağı etkinin şiddeti ve yayılımı ile ilişkilidir.

Haziran 2025’te İsrail ve İran arasında yaşanan 12 günlük çatışmalar sırasında görülen toplumsal kenetlenme, kısa sürede riyalin değer kaybı ve ekonomik sıkıntıların artmasıyla çözülmeye başlamış ve Aralık 2025'te Tahran’daki esnaf protestoları ile memnuniyetsizliğe dönüşmüştür. Öncesinde zaten zor durumda bulunan ekonomik yapıya eklenen altyapı hasarları, sosyal gerilimi önemli ölçüde artırmıştır.

Ekonomik Krizin Ölçeği ve Beklenen İlerleyiş

Uluslararası Para Fonu'nun 2026 için İran’da %6,1 ekonomik daralma ve %68,9 enflasyon öngörüsü, mevcut durumun ciddiyetini göstermektedir. İran Merkez Bankası verileri, yıllık enflasyonun %65,8 seviyesinde olduğu ve riyalin dolar karşısında tarihi düşük değere ulaşması nedeniyle ekonomik kötüleşmenin hızlanacağına işaret etmektedir.

Bu ekonomik tablo, öncesinde de ciddi altyapı sorunları ve enerji, su kıtlığı gibi krizlerle mücadele eden İran için ağır bir yük oluşturmuştur. Savaşın yol açtığı doğrudan ve dolaylı iş kayıplarının yüz binlerle ifade edilmesi, ülkenin kamu hizmetleri sisteminin kırılgan yapısının yıkılma noktasına gelmesine neden olmaktadır.

Gıda ve Enerji Güvenliğinde Kritik Tehditler

Toplumla doğrudan ilişkili olan gıda ve enerji güvenliği, savaş koşullarında en hassas alanlar olarak ön plana çıkmaktadır. İran’ın güney limanlarından yapılan tahıl ithalatının aksaması ve Hürmüz Boğazı'nda seyrüseferin fiilen durma noktasına gelmesi, besin zincirini tehdit etmektedir.

İsrail’in 18 Mart'ta vurduğu Güney Pars sahası, ülkenin enerji arzının yaklaşık %90'ını sağlamakta olup, doğal gaz kaynaklı gübre üretiminde kritik bir role sahiptir. Enerji altyapısındaki zayıflama, tarımsal üretimi ve dolayısıyla gıda fiyatlarını orta vadede olumsuz etkileyerek hem kırsal gelirleri hem de şehirlerde alt-orta sınıfın yaşam maliyetini artırmaktadır.

Devlet-Halk İlişkisinde Değişen Dinamikler

İran’daki savaş öncesi dönemde güvenlik bütçesinin %150 oranında artırılması ve ücretlerin enflasyonun altında tutulması, savaşla birlikte daha da derinleşen bir ekonomik makasın oluşmasına yol açmıştır. Akaryakıt kotası kısıtlamaları ve Mart 2025-Mart 2026 arasında ekmek, et ve yağ fiyatlarının olağan dışı artışları, günlük hayatın rejimin öncelikleriyle uyumsuz hale gelmesini hızlandırmaktadır.

Kritik Toplumsal Eşik ve Güvenlik Riskleri

Ekonomik sıkıntılara en duyarlı kesim olarak kentli maaşlı çalışanlar ve kamu çalışanları öne çıkmaktadır. Bu gruplar, daha önce 2009 Yeşil Hareketi, 2022 Mahsa Emini protestoları ve 2025 sonundaki esnaf hareketinin de temel temsilcileri olarak stratejik öneme sahiptir. Etnik olarak farklı bölgelerdeki bağlılık eksikliği ve savaş sırasında yaşanan askeri zayıflamalar, güvenlik ve yönetişim kapasitesi üzerinde çoklu baskılar yaratmaktadır.

Muhafazakar blok içinde de giderek artan gerilimler ve liderlik konusunda belirsizlikler, savaşın devam etmesi durumunda rejimin istikrarını daha da zorlayacak önemli unsurlar olarak değerlendirilmektedir.

Bölgede Gerginlik ve Gelişen Riskler

4 Mayıs'ta Birleşik Arap Emirlikleri'nin maruz kaldığı İran kaynaklı füze ve İHA saldırıları ile beraber bölgesel gerginlikler tırmanmaktadır. Körfez ortaklarının koalisyon içindeki rollerinin pasif ev sahipliğinden aktif katılıma kayması, Hürmüz Boğazı'ndaki seyrüsefer riskini artırarak ithalat maliyetlerini ve gıda fiyatlarını dolaylı şekilde yukarı çekmektedir.

Sonuç ve Öngörüler

Savaşın ilk aşamasında oluşan milli birlik refleksi gerçek olmakla birlikte, altyapıdaki yıkımın büyüklüğü 2025’te yaşanan sınırlı çatışmalar sonrasında ortaya çıkan gecikmeli istikrarsızlığın çok daha derin ve yaygın bir versiyonunu işaret etmektedir. Hem sahadaki askeri yığınaklanmanın devam etmesi hem de ABD güvenlik bürokrasisi içinde savaşın gerekçeleri ve hedefleri konusunda süregelen tartışmalar, daha geniş çaplı operasyon ihtimalini canlı tutmaktadır.

Bölgede yükselen gerilimler ve altyapı hasarından kaynaklanan ekonomik baskılar, İran’da toplumsal huzursuzluğun artmasına neden olabilir ve bu durum rejimin meşruiyetini ciddi şekilde sarsabilir.