Türkiye’de Zirai Don Krizine Karşı Kritik Rapordan Önemli Önlemler ve Stratejiler

Zirai Don Olayının Tarımsal Üretim Üzerindeki Aşamalı Etkileri

Meclis Araştırma Komisyonu, Türkiye’de 2025 yılı Nisan ayında meydana gelen zirai don felaketinin tüm boyutlarıyla incelenmesi amacıyla oluşturulan kapsamlı bir taslak rapor hazırladı. AK Parti Burdur Milletvekili Adem Korkmaz başkanlığında yürütülen çalışma sonucunda tamamlanan rapor, tarımsal üretimde oluşan verim ve kalite kayıplarının yanı sıra ekonomik zararların da çok boyutlu olduğunu ortaya koydu. Komisyon, zirai donun üreticilerin gelirlerinde ciddi düşüşlere yol açtığını ve iklim kaynaklı risklere karşı sektörün kırılganlığını açık şekilde gözler önüne serdi.

İklim Değişikliği ve Tarımsal Risk Yönetimi

Korkmaz, iklim değişikliğinin tarımsal üretimde artık istisnai bir durum olmaktan çıkarak, kalıcı ve uzun vadeli bir tehdit haline geldiğini söyledi. Buna karşılık ülkelerin, tarımsal üretim planlarını iklim verileri ışığında güncellemeleri, üretim desenlerini bu doğrultuda revize etmeleri gerektiğine vurgu yapıldı. Taslak raporda, zirai donun sadece tek bir üretim sezonunu değil, birden fazla yılı etkileyerek kalıcı hasarlara neden olduğu ve bu nedenle üreticilere yönelik finansal destek mekanizmalarının en üst düzeyde işlemesinin önemi vurgulandı.

Erken Uyarı Sistemleri ve Veri Entegrasyonunun Önemi

Raporun en kritik bölümlerinden biri, erte uyarı ve tahmin sistemlerinin etkinliğine dikkat çekmesi oldu. Ülke genelinde meteorolojik gözlem ağlarının yaygınlaştırılması, don riski yüksek bölgelerde istasyon sayısının artırılması ve gelişmiş tahmin modellerinin geliştirilmesi önerildi. Ayrıca, SMS, mobil uygulamalar ve dijital platformlar üzerinden anlık uyarılarla üreticilerin hızlı bilgilendirilmesi gerekliliği belirtildi. Zirai donla ilgili verilerin farklı kurumlarda dağınık tutulması nedeniyle, merkezi ve ulusal düzeyde entegre bir veri tabanı kurulması da raporda önemli bir ihtiyaç olarak yer aldı.

Politika ve Kurumsal Koordinasyonun Güçlendirilmesi

Komisyon, meteoroloji, tarım, sigorta, finans ve yerel yönetim alanlarında kurumlar arası koordinasyonun sağlanması, paylaşım protokolleri oluşturulması gerektiğine işaret etti. Böylece, veri akışı hızlanacak, erken uyarı ve hasar tespiti süreçleri entegre biçimde yürütülebilecek. Bu yapısal ortaklık, zirai don riskinin daha etkin yönetilmesi adına hayati önem taşıyor.

Tarım Politikalarında Önleyici Uyum Yaklaşımı ve Enerji Verimliliği

Taslak raporda, zirai don gibi afetler karşısında sadece müdahaleci çözümler yerine, uzun vadeli önleyici ve uyum planlarının hazırlanması gerektiği belirtildi. Bölgesel iklim projeksiyonları ve fenolojik veriler kullanılarak üretim planlarının oluşturulması önerildi. Ayrıca, donla mücadele yöntemlerinin yüksek enerji tüketimi dikkate alınarak, yenilenebilir enerji kaynaklarının kullanımının teşvik edilmesi gerektiği üzerinde duruldu. Güneş enerjisi uygulamalarının yaygınlaştırılması ile üreticilerin maliyetlerinin düşürülebileceği vurgulandı.

Sözleşmeli Üretim ve Alım Garantisi Mekanizmalarının Güçlendirilmesi

İklim değişikliği nedeniyle tarımsal üretim planlarının yeniden yapılandırılması gerektiği ifade edilerek, zirai don kaynaklı risklerin azaltılması için aktif ve pasif mücadele tekniklerinin bilimsel kriterlere uygun şekilde desteklenmesi vurgulandı. Raporda, üretici gelirlerindeki belirsizliğin azaltılması ve gıda arz güvenliğinin temini için sözleşmeli üretim ve alım garantisi sistemlerinin güçlendirilmesi de önerildi.

TARSİM ve Sigorta Sisteminde Reform Önerileri

Raporda, TARSİM sigorta kapsamının erişilebilirliği artırmak için ürün bazlı teminatların ve risk esaslı prim desteğinin yeniden yapılandırılması gerekliliği belirtilirken, muafiyet ve müşterek sigorta oranlarının üretici lehine farklılaştırılması önerildi. Ayrıca, küçük ve orta ölçekli işletmeler için daha sade, anlaşılır ve kapsamlı sigorta paketlerinin geliştirilmesi, sigorta bilincinin artırılması amaçlandı. Sigorta poliçelerinin sadece kredi koşulu olmaktan çıkarılarak, risk yönetiminin temel aracı olarak tanıtılması tavsiye edildi.

Katastrofik Rezerv Fonu (KRF) ve Mali Sürdürülebilirlik

Komisyon, zirai don ve benzeri ekstrem afetlere karşı finansal dayanıklılığı artırmak amacıyla TARSİM bünyesinde Katastrofik Rezerv Fonu’nun kurulmasını önerdi. Bu fon, afetlerin tarım sigortası üzerindeki mali dalgalanmalarını dengeleyecek ve sistemin uzun vadeli sürdürülebilirliğini sağlamada kritik bir araç olacak. Ayrıca küçük ölçekli üreticilerin prim desteklerinin artırılması ve zorunlu sigorta modellerinin kademeli yaygınlaştırılması da raporda yer aldı.

İşbirliği, Standartlaştırma ve Hasar Tespit Süreçleri

Komisyon, farklı kurumlar arasında düzenli iletişim ve ortak çalışma mekanizmalarının kurulmasını önererek, hasar tespit süreçlerinin bölgesel farklılıklar yerine standart kriterlere bağlanmasının önemini vurguladı. Bu adımlar, sigorta sisteminin etkinliğini artıracak, afet sonrası desteklerin doğru ve hızlı şekilde ulaştırılmasını sağlayacak ve sektörün genel güven ortamını güçlendirecektir.

Sürdürülebilir Tarım ve Gıda İstikrar Fonu’nun Gerekliliği

Taslak raporda, iklim kaynaklı tarımsal risklerin artık beklenmedik istisnalar değil, sürekli ve yapısal sorunlar haline geldiği belirtilerek, mevcut destek mekanizmalarının geniş çaplı afetlere karşı yetersiz kaldığı ifade edildi. Bu nedenle üretici gelirini ve gıda güvenliğini koruyacak, merkezi bütçeye fazla yük getirmeden, çok kaynaklı ve bağımsız bir “Sürdürülebilir Tarım ve Gıda İstikrar Fonu” kurulması önerildi. Fonun, afet sonrası hızlı ve bürokratik engeller olmaksızın kaynak sağlayabilecek esneklikte olması gerektiği raporda belirtildi.

Sonuç ve Tavsiyeler

Rapor, zirai donun Türkiye tarımında yeni bir dönemin başlangıcı olduğunu gösterirken, üreticilerin gelirinin korunması, iklim değişikliğine uyumun sağlanması, dijital tarım uygulamalarının yaygınlaştırılması ve eğitim faaliyetlerinin artırılması gerektiğini ortaya koydu. TBMM bünyesinde alt komisyonlar kurulması ve çalışmaların hukuki altyapısının güçlendirilmesi gibi mekanizmalar ile bu hedeflerin hayata geçirilmesi tavsiye edildi.