Yapay Zekanın Batılı Bakış Açısı: Türkiye'nin Kendi Dil Modelini Geliştirmesi Stratejik Bir Zorunluluk

Yapay Zeka Modellerinde Batılı Bakış Açısının Egemenliği

Üretken yapay zeka sistemleri, sosyal bilimlere ilişkin yanıtlarında ağırlıklı olarak WEIRD (Batılı, Eğitimli, Sanayileşmiş, Zengin ve Demokratik) toplumların değerlerini ön plana çıkarıyor. Harvard Üniversitesi ve diğer kurumlardan araştırmacılar tarafından kaleme alınan "Which Humans" makalesi, günümüzdeki gelişmiş büyük dil modellerinin insan psikolojisini yansıtırken küresel kültürel çeşitliliği dikkate almadığını vurguluyor. Bu durum, yapay zekanın performansının aslında dünya nüfusunun küçük bir kesiminin değer yargılarına dayandığını ortaya koyuyor.

Yapay Zekanın Batılı Perspektiften Yanıt Vermesinin Nedenleri

SETA araştırmacısı ve Hazar Üniversitesi Yükselen Teknolojiler ve Yapay Zeka Araştırma Merkezi Direktörü Dr. Gloria Shkurti Özdemir'e göre, Batılı bakış açısının yapay zekada baskın olmasının temel nedenlerinden biri, modellerin eğitiminde kullanılan veri kaynaklarının çoğunlukla Batılı coğrafyalardan gelmesidir. Modeller sadece açık internet verisiyle değil, New York Times, Reuters, Reddit gibi Batı merkezli veri setlerinden de beslenmektedir. Ayrıca modellerin ince ayar aşamasında, geliştiren şirketlerin kurumsal ve kültürel yapısı, modelin cevap verme biçimine doğrudan etki etmektedir.

Özdemir, yapay zekanın "doğru cevabı" belirleyen insan geri bildirimi pekiştirme sürecinde (RLHF) de seçilen değerlendiricilerin çoğunlukla Batılı demografilerden olduğunu, dolayısıyla bu tanımın küresel bir perspektiften uzak olduğunu ifade ediyor. Ayrıca, Google, OpenAI, Meta gibi Batılı şirketlerin yönetimindeki yapay zeka geliştirme süreçleri, liberal ve bireyci bir değer çerçevesinin evrensel kabul edilmesine yol açmaktadır. Çin’in DeepSeek modeli gibi farklı kültürel perspektifleri yansıtan alternatifler bulunsa da, küresel yapay zeka gündeminde Batılı filtre standart kabul edilmektedir.

WEIRD Sorunu ve Sosyal Bilimlerde Kültürel Çeşitliliğin Göz Ardı Edilmesi

Yapay zekanın sosyal bilimlerde uygulandığı alanlarda, özellikle psikolojik danışmanlıkta kültürel bağlamın göz ardı edilmesi önemli sorunlara yol açmaktadır. WEIRD toplumlara dayalı sosyal bilim literatürü, dünya nüfusunun yaklaşık %12'sinin davranışlarını temsil etmektedir. Bu bağlamda, yapay zeka modelleri evrensel insan davranışını yansıttığını iddia etse de, gerçekte Batılı ön yargılarla şekillendirilmiş yanıtlar sunmaktadır. Veri merkezleri ve altyapıların da Batılı şirketlerin kontrolünde olması, kültürel ve stratejik bağımsızlığın önemini artırmaktadır.

Türkiye'nin Yapay Zeka Egemenliği ve Kendi Büyük Dil Modelini Geliştirme Stratejisi

Türkiye, yapay zekanın yalnızca toplumsal kullanım değil; dış politika ve askeri karar destek sistemlerinde de stratejik öneme sahip bir teknoloji haline gelmesi nedeniyle, kendi büyük dil modellerini geliştirmeyi ulusal bir öncelik olarak ele almaktadır. Özdemir, aynı modelin farklı dillerde yapılan sorgularda verdiği yanıtların niteliğinin değiştiğini, özellikle Türkçe sorgularda dilsel zayıflık ve yüzeysellik gözlemlendiğini belirtiyor. Bu durum, bilgiye erişimde sessiz bir eşitsizlik yaratmakta ve devlet düzeyinde hayati riskler doğurmaktadır.

Kendi dilinde ve kültürel bağlamında işleyen yapay zekanın geliştirilmesinin, egemenlik ve bilgi güvenliği açısından kaçınılmaz olduğunu vurgulayan Özdemir, dış kaynaklı modellerin dil ve kültür sapmalarına bağımlılığın Türkiye için büyük bir stratejik zaaf olduğunu ifade ediyor. Kendi yapay zekasına sahip olmak, sadece prestij değil, devlet aklının ve ulusal stratejinin etkinliğini garanti altına alan temel bir gerekliliktir.

Sosyal Bilimlerde Kültürel Bağlamın Önemi ve Yapay Zekanın Sınırları

Sosyal bilimlerde kültürel bağlam, analiz ve yorumun temelini oluştururken, yapay zeka modelleri genellikle evrensel bir gerçekmiş gibi Batılı literatürün varsayımlarını yansıtmaktadır. Özdemir, matematik gibi doğa bilimlerinde ortaya çıkan cevapların evrensel ve tutarlı olmasına karşın, aile, kimlik, manevi değerler gibi sosyal bilimlere özgü kavramların kültürden kültüre farklılık gösterdiğini vurgulamaktadır. Psikoloji alanındaki cevaplarda aynı soruya karşılık farklı kültürlerden kullanıcıların beklentilerinin değiştiğini belirten Özdemir, yapay zekanın bu nüansları tanımakta yetersiz kaldığını ve genellikle tek tip yanıtlar ürettiğini ifade etmektedir.